Historia do 1945 r

Nadburmistrzowie miasta Hindenburg (Zabrze) 1922-45.

1 października 1922 roku gmina wiejska i siedziba powiatu Zabrze (wówczas Hindenburg) otrzymała po wieloletnich staraniach prawa miejskie. Od tego momentu na czele miasta stał nadburmistrz (Oberbürgemeister). Do 1945 roku było ich czterech.

Przedostatnim nadburmistrzem Hindenburga był socjaldemokrata i związkowiec Julius Franz. Człowiek który dzięki własnej inicjatywie wspiął się od górnika do parlamentarzysty i burmistrza miasta. Zanim go wybrano upłynął blisko rok. Było to 2 kwietnia 1930 roku.

Julius Franz

Urodził się 4 listopada 1881 roku w Rakoszycach w powiecie Średzkim (Rackschütz, Landkreis Neumarkt).

Po ukończeniu szkoły podstawowej w 1898 roku przez dziesięć lat był robotnikiem rolnym. Następnie pracował na kopalniach w Boguszowie, potem w Wałbrzychu.

W latach 1908 do 1910 był kolporterem wrocławskiej gazety „Volkswacht” w Altwasser (Wałbrzych-Stary Zdrój).

W 1910 roku zatrudniony w Związku Górników Niemiec – Verband der Bergarbeiter Deutschlands (do 1911).

W latach 1911 do 1918 był redaktorem socjaldemokratycznej gazety Schlesische Bergwacht (Śląska Strażnica Górska).

Od 1914 r. przewodniczył filii związku zawodowego w Boguszowie.

Od 1918 do 1927 roku był przewodniczącym okręgu Związku Górników Niemiec w Katowicach, od 1922 r. w Hindenburgu.

Kształcił się w Centralnej Szkole Związków Zawodowych w Berlinie.

Jako socjaldemokrata zasiadał w zarządzie partii SPD w Wałbrzychu.

W 1919 roku był członkiem komisji demobilizacyjnej rejencji opolskiej.

W 1919 roku wybrano go z ramienia niemieckiej socjaldemokracji SPD do Pruskiego Sejmu Krajowego (Preußischer Landtag), w którym zasiadał aż do końca tj. do 1933 roku.

W plebiscytowym na Górnym Śląsku roku 1921 działał w komitecie niemieckim i za zasługi odznaczono go Orderem Śląskiego Orła i Medalem Plebiscytowym.

Od 1927 roku zasiadał w radzie miasta Gliwic, gdzie był również dyrektorem zarządu mieszkań, a 17 czerwca tego roku wybrany został na drugiego burmistrza Zabrza.

Po wyborze na stanowisko „ojca miasta” 2 kwietnia 1930 roku, w pierwszym dniu urzędowania odmówił zamieszkania w nowo wybudowanej luksusowej służbowej willi, do której nie zdążył wprowadzić się jego poprzednik. Zamieszkał w skromniejszym budynku, nie istniejącym już domu dra Olbricha przy Kronprinzenstrasse 253 (ul. Wolności). Jego życzeniem było przeznaczenie willi nadburmistrza na przedszkole, lub dom kuracyjny. Niestety koszty przebudowy były by tak duże że w maju 1930 roku rada miejska postanowiła prowadzić tam szkołę gospodarstwa domowego dla dziewcząt.

Oprócz tych funkcji był jeszcze przewodniczącym Vereinigten Verbände heimattreuer Oberschlesier (Zjednoczone Stowarzyszenia Wiernych Ojczyźnie Górnoślązaków) w Hindenburgu, zasiadał w zarządzie Kongresu Miast Śląskich i Górnośląskich, oraz zasiadał w radzie nadzorczej Preußische Bergwerks- und Hütten-Aktiengesellschaft.

Wszystkie te obowiązki sprawował mając oficjalnie tylko podstawowe wykształcenie (Volksschule), uzupełnione o szkołę związkową w Berlinie.

Po dojściu do władzy Hitlera Franza wysłano z dniem 29 marca 1933 r. na przymusowy urlop, jego miejsce zajął komisaryczny burmistrze Max Fillisch z NSDAP (wybrany później na to stanowisko). Wyprowadził się z żoną i córką do Wrocławia, gdzie 1 stycznia następnego roku dotarła do niego wiadomość o przeniesieniu w stan spoczynku.

Zmarł 24 kwietnia 1941 roku w Herzogshaufen pod Wrocławiem (Wrocław-Ołtaszyn).

Opracował: Andrzej Dutkiewicz.

Ostatnim z nich był alkoholik, awanturnik i zatwardziały faszysta o wojowniczym charakterze Max Fillusch. Zdjęcie i życiorys. 

Max Fillusch

Max Fillusch urodził się 9 grudnia 1896 roku w Warmuntowicach (niem. Warmunthau), gmina Pawłowiczki – powiat Kędzierzyńsko-Kozielski. Uczył się w gimnazjum w Jeleniej Górze. Wziął udział w I wojnie światowej jako ochotnik. 21 października 1914 r. ze swym odziałem Reservejägerbataillon 5 udał się na front. Był da razy ranny i w sierpniu 1918 r. zwolniono go ze służby wojskowej jako wojennego inwalidę. Otrzymał Żelazny Krzyż II Klasy, Krzyż Zasługi Wojennej i Odznakę Za Rany.

Po powrocie we Wrocławiu zdał maturę, po czym studiował tam do 1920 roku. Za udział w Powstaniach Śląskich odznaczono go Orderem Śląskiego Orła I i II klasy.

W latach 1921-23 pracował jako student w zakładach Borsiga w Biskupicach. Studia przerwał i w następnych latach utrzymywał się prowadząc firmę której właścicielem był niejaki von Heydebreck. W 1928 roku ożenił się i usamodzielnił jako kupiec. W 1925 roku wstąpił do NSDAP, a w 1930 z okręgu wyborczego w Opolu wybrany został na członka Reichstagu, gdzie zasłynął z grubiaństwa. Jego mandat został potwierdzony we wszystkich kolejnych wyborach aż do 1938 roku. W roku 1930 na jednym z otwartych wystąpień kanclerza Niemiec Heinricha Brüninga, Fillusch obraził go publicznie, za co wytoczono mu proces.

Już od 1924 roku był radnym w Biskupicach, a w od 1927 do 1933 w Zabrzu. Pełnił lokalne kierownicze funkcje w partii aż do szefa okręgu (Kreisleiter). Z tego stanowiska odwołano go za pijaństwo, awanturnictwo i częstą nieobecność na uroczystościach partyjnych.

Po 30 stycznia 1933r, otwarta została droga do władzy dla wszystkich lojalnych członków NSDAP. Przejęcie władzy wyniosło na eksponowane stanowiska ludzi, którzy w innych warunkach, nie mogliby nawet marzyć o takiej karierze. Jednym z beneficjentów stał się Max Fillusch-sklepikarz z Biskupic. Z ruchem nazistowskim związany był niemal od samego początku. To on­ współorganizował razem z Fenselowem pierwszy oddział SA w Zabrzu. Uważany był za “najstarszego bojownika”,więc zupełnie oczywiste było, że dostanie jedno z lukratywnych stanowisk w miejskiej administracji. Wiosną 1933r. Fillusch został nadburmistrzem miasta (jednocześnie będąc posłem Reichstagu). Jego rządy rozpoczęły się od ostrego konfliktu z kreisleiterem NSDAP Walterem Podolskim, serii skandali, które były zaledwie preludium do dalszych wydarzeń. Na skutek “wewnętrznej wojny”, Podolski utracił stanowisko i wpływy a jego miejsce zajął Fillusch. Nowy nadburmistrz słynął ze słabości do alkoholu, pijackich ekscesów, antysemityzmu i całkowitej lojalności wobec wodza i partii. Doceniając jego zasługi, przełożeni przez palce patrzyli na kolejne doniesienia o libacjach, rękoczynach, zastraszaniu przeciwników kolegą o przezwisku “Łamacz kości” ( Reinholld Kroll)… Wykręcił się nawet z zarzutu o paserstwo. Zachował stanowisko nadburmistrza, choć na stanowisku kreisleitera zastąpił go w marcu 1936r, Alfred Jonas, fanatyczny działacz partyjny z Wrocławia.

Z inicjatywy Filluscha powołano w 1935 roku Miejską Izbę Regionalną (Städtische Heimatstube) która była początkiem dzisiejszego Muzeum Miejskiego w Zabrzu.

Warto wspomnieć, że równie zasłużoną działaczką NSDAP była Elisabeth Fillusch. To jedna z nielicznych kobiet z niskim numerem legitymacji partyjnej. Była założycielką i przewodniczącą Freuenbewegung- nazistowskiego ruchu kobiet na Górnym Śląsku.

Fillusch przeżył wojnę i zmarł w Hanowerze 3 lutego 1965r.

Opracowała: Klaudia Domańska.

Ciąg dalszy nastąpi.